وبلاگ؛ ویترین شخصیت

دو جهانی شدن

حتما برای شما هم پیش آمده که پس از ساعت‌ها استفاده از اینترنت و گشت‌وگذار در سایت‌های مختلف، نگاهی به ساعت خود بیندازید و ببینید بیش از آن زمانی که انتظار داشتید صرف اینترنت کرده‌اید. واقعیت این است که شما در جهان دیگری به نام جهان مجازی در حال قدم زدن بودید؛ جهانی که حتی مقیاس زمانی‌اش هم با جهان واقعی متفاوت است.

از خصوصیات جهان حقیقی، داشتن جغرافیا، نظام سیاسی مبتنی بر دولت-ملت، طبیعی-صنعتی بودن، محسوس بودن و معطوف بودن به احساس قدیمی‌تر است.شاید هیچ‌وقت انسان فکر نمی‌کرد روزی برسد که دنیایی که در آن زندگی می‌کند هم نیاز به تعریف و تمایز داشته باشد. با صنعتی شدن جهان و قدم نهادن انسان‌ها و فرهنگ‌ها به جهان مجازی، مفهوم دو جهانی شدن به وجود آمد. دنیای مجازی با ویژگی‌هایی مثل فرامكانی و فرازمانی بودن، صنعتی بودن محض، عدم محدودیت به قوانین مدنی ِ متكی بر دولت‌ها یا ملت‌ها، برخورداری از معرفت‌شناسی تغییر شكل یافته و پسامدرن، و قابل دسترس بودنِ هم‌زمان شناخته شده است. دنیای مجازی جایی است که مرزها برداشته می‌شود؛ قومیت‌های چندپاره جای خود را به ملیت واحد می‌دهند. انسان ایرانی، انسان آمریکایی و هر انسانی با هر ملیتی دیگر شناخته شده نیست؛ انسان یکی است و آن انسان جهانی است.

مفهوم هویت

هویت یعنی آنچه موجب تشخیص فرد می‏شود. واژه‌ی «هویت»، حقیقت و چیستی و هستی را می‏رساند. اصل این واژه عربی است و از کلمه‌ی «هو» به معنی او، ضمیر غایب، اخذ شده است. بنابراین هویت هر پدیده‏ای بیانگر هیئت و ماهیت وجودی آن ذات است.

در اصطلاح واژگان لاتین، Identity به معنی هویت، دارای دو معنی است:

1- بیانگر مفهوم تشابه مطلق است.

2- به معنی تمایزی است که به مرور زمان سازگاری و انطباق می‏یابد.

اجمالا هویت را در دو بعد فردی و اجتماعی می‏توان تعریف کرد:

1- هویت اجتماعی: به‌واسطه‌ی هویت اجتماعی، افراد و گروه‏ها در روابط اجتماعی خود، از افراد و گروه‏های دیگر متمایز می‏شوند. هویت اجتماعی به برقراری و متمایز ساختن نظام‌مند شباهت‌ها و تفاوت‌ها میان افراد و گروهها اشاره دارد.

هویت اجتماعی و گروهی را می‏توان چنین تعریف کرد: هویت مجموعه‏ای از خصوصیات و مشخصات اجتماعی، فرهنگی، روانی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسان است که بر یگانگی یا همانندی اعضای آن دلالت می‏کند و آن را در یک ظرف زمانی و مکانی معین، به‌طور مشخص و قابل قبول و آگاهانه، از سایر گروه‏ها و افراد متعلق به آن‏ها متمایز می‏سازد.

2- هویت فردی: هویت فردی و اجتماعی از نظر کیفی و نوعی متفاوت‌اند؛ به این معنا که هویت فردی ناظر به افراد و هویت جمعی ناظر به جامعه است. هویت اجتماعی نسبت به هویت شخصی واقعی‏تر بوده و دارای استحکام و دوام بیشتری است و به هویت فردی یقین می‏بخشد.

بارزترین فرق میان هویت فردی و جمعی در این است که هویت فردی بر تفاوت، و هویت جمعی بر شباهت تأکید دارد. انسان‏ها آنچه را از جامعه می‏گیرند، در درون پردازش می‌کنند؛ آن‌گاه آن را درونی کرده و می‏پذیرند و همین مسأله هویت فردی آنان را تشکیل می‏دهد. در هر دو نوع، هویت همواره یك مفهوم ارتباطی بوده است؛ به این معنا كه ما به‌وسیله‌ی تشابه‌ها و تفاوت‌هایی كه با دیگران داریم شناخته می‌شویم.

اندیشمندان بسیاری معتقدند که هویت، نسبی است. افراد از جنبه‌های مختلف، دارای هویت‌های متفاوت هستند. یك فرد می‌تواند یک هویت شغلی، یک هویت فامیلی و یک هویت دینی داشته باشد.

هویت در جهان مجازی

تحول عظیم تكنولوژیك باعث به‌وجود آمدن جهان مجازی شده است كه مفهوم زمان و مكان را عوض كرده و یك «ارتباط هم‌زمان» را فراهم آورده است. این روند باعث شده است که تمایز هویتی، ثبات خود را از دست بدهد و مفهوم دوری و نزدیكی و «این‌جا» و «آن‌جا» از بین برود. حتی عبارت «این فرهنگ» و «آن فرهنگ» و «این هویت» و «آن هویت» نیز در لایه‌های گسترده‌تری مفهوم خود را از دست داده‌اند. به‌عبارتی جغرافیای فرهنگی و هویتی به سمتی پیش می‌رود که بر محور جغرافیای سیاسی و زمینی جهان واقعی ترسیم نمی‌شود.

ارتباطات در فضای جدید برپایه‌ی «واقعی فرض كردن مجاز» شکل گرفته است. می‌توان گفت هویت‌های ثابت پیشین، كه ساخته شده‌ی جهان اول (جهان واقعی) بوده‌اند، در مواجهه‌ی تعاملی با جهان دوم (جهان مجازی)، پایه‌ی هویت‌های جدیدی را بنا می‌گذارند كه ظرفیت ایجاد تضادهای گسترده‌ بین زندگی، فرهنگ و هویت در جهان واقعی و مجازی را خواهد داشت.

جهان مجازی، با تأثیر گرفتن از صنعت، همزمان با ارتباطات، منشأ ظهور «فرهنگ‌های آنی» و به دنبال آن ظهور هویت‌های خلق‌الساعه شده است كه در دوره‌ی محدودی شكل می‌گیرند و با ظهور «هویت‌های جدید» به سرعت از بین می‌روند. ما در این زندگی دو جهانی لزوما با «یك هویت فردی و اجتماعی» مواجه نیستم.

سئوال اساسی این است كه فرد در مواجهه با تكنولوژی و به‌خصوص كامپیوتر، اینترنت و جهان مجازی، از چه هویت یا هویت‌هایی برخوردار خواهد بود و آیا چند هویتی بودن باعث اختلالات روحی و بحران هویت، به معنای بلاتکلیفی در زندگی است؟

هویت وبلاگی

هویت به ریشه‌های زندگی، روش‌ها و منش‌هایی كه با آن زندگی می‌كنیم، گره خورده است. منظور از روش‌های زندگی لزوما نظام‌های اداری و بروكراتیك زندگی نیست؛ بلكه منظور اموری است كه خصیصه‌های زندگی ما را منعكس می‌كند. اموری مثل آداب و رسوم اجتماعی، مذهب، نوع لباس پوشیدن، غذا خوردن، گذران اوقات فراغت و خلق‌و‌خوهای مربوط به روابط اجتماعی، نمونه‌هایی است كه هویت یك جامعه را از جامعه‌ی دیگر و یا حتی هویت یك فرد را از فرد دیگر متمایز می‌كند. بر این اساس می‌توانیم هویت وبلاگی را با فاکتورهای زیر شناسایی کنیم:

هدف نویسنده از نوشتن وبلاگ، نحوه‌ی بیان، لینک‌های دوستان، میزان توجه به دید و بازدیدهای وبلاگی، مشخصات ظاهری وبلاگ؛ مثل سایت سرویس‌دهنده وبلاگ، قالب وبلاگ، استفاده از تصاویر، موسیقی و ...

هویت وبلاگی یعنی ویترینی که نویسنده، لایه‌هایی از شخصیتش را در آن به نمایش می‌گذارد.

بیش‌تر هویتی که وبلاگ‌نویسان در فضای مجازی از خود نشان می‌دهند متأثر از فضای نامحدود اینترنت است. وبلاگ‌نویسان زیادی هستند که نویسنده یا خبرنگارند و به نوعی با رسانه‌ی مکتوب در ارتباط‌اند؛ اما رفتار وبلاگی آن‌ها کاملا با رفتار زندگی واقعی‌شان متفاوت است. این برخورد متفاوت، گاهی آگاهانه و گاهی ناخودآگاه است. در برخورد اختیاری، هرکس با توجه به شرایطش تشخیص می‌دهد که مجازی‌نویسی یا حقیقی‌نویسی چه مزایا یا معایبی می‌تواند برایش داشته باشد و با توجه به آن‌ها یکی را انتخاب می‌کند.

هویت مجازی

مهم‌ترین ویژگی هویت مجازی، ناشناخته بودنش است. در دنیای واقعی هر کس مسئول رفتار و گفتار خود است؛ اما با وجود هویت مجازی، آزادی بیان بیش‌تر می‌شود. این آزادی بیانِ بیش‌تر، در مواقعی کاربرد دارد که مطالب نویسنده نوعی مخالفت و فریاد باشد. گاهی وبلاگ‌نویس برای متقاعد کردن مخالفان، خود را جای آن‌ها می‌گذارد و از زبان آن‌ها وبلاگ می‌نویسد. ممکن است شخصی از بخشی از هویت حقیقی خود، مثلا تحصیلات، شرایط خانوادگی، جنسیت، شرایط اجتماعی و ... ناراضی باشد و بخواهد با هویتی ساختگی به نوعی خود را با تغییر قسمتی از هویت یا تمام آن، دلداری بدهد؛ ممکن است از سر شیطنت، فریب‌کاری، سوء استفاده‌های مالی، جنسی و ... خودش را متفاوت نشان بدهد. به‌طور کلی هویت مجازی فرد را برای از خودبی‌خود شدن، کاملا آزاد می‌گذارد.

هویت حقیقی

گاهی هویت حقیقی وبلاگ‌نویس شناخته شده‌تر است و اگر با آن هویت وارد شود، فضای بهتری برای صحبت‌های خود خواهد یافت؛ مثل یک رئیس‌جمهور یا یک خبرنگار مشهور. در وبلاگ‌هایی که نویسنده‌اش با هویت حقیقی می‌نویسد، نوعی جسارت نهفته است و همین باعث می‌شود خواننده حس کند که نویسنده برای حرف‌هایش آن‌قدر ارزش قائل است که برای گفتنش سینه سپر کرده است. مطالبی که با امضای واقعی نوشته شده‌اند بیش‌تر قابل استنادند؛ چون راه ارتباطی با دنیای واقعی و پی‌گیری قانونی دارند. از طرفی اگر نظرات نویسنده با ارزش‌ها و قانون جامعه در تضاد باشد، بهتر است ردپایی از خود به جا نگذارد؛ چون ممکن است باعث درگیری‌های قضایی شود!

هویت ناخودآگاه

ممکن است وبلاگ‌نویس پس از مدتی به‌واسطه‌ی روابطی که پیدا می‌کند و با مطالعه‌ی مطالب گذشته‌اش به این نتیجه برسد که شخصیت مجازی‌ او از شخصیت حقیقی‌اش در حال فاصله گرفتن است. معمولا این هویت ناخودآگاه زمانی خود را نشان می‌دهد که هویتی که آن نویسنده در دنیای واقعی «می‌خواهد» داشته باشد با هویتی که «می‌تواند» داشته باشد متفاوت است. این عدم توانایی ممکن است ناشی از خصوصیات جسمی، روحی، فضای خانواده یا جامعه باشد. اگر فضای حقیقی امکان خوب بودن یا بد بودن را نمی‌دهد، اینترنت او را آزاد گذاشته است تا هر طور که می‌خواهد باشد. اگر این خواستن و ساختن هویت مجازی باعث بی‌ارادگی نشود و انگیزه‌ی او را برای رسیدن به هویت مجازی مطلوب و مثبتش تقویت کند، آن را می‌توان یکی از راهکارهای تربیتی اینترنت دانست.

چندگانگی هویت

چندگانگی هویت در وبلاگستان لزوما به معنای چند وبلاگه بودن نیست. می شود با یک هویت مستقل چند وبلاگ را اداره کرد و می‌شود در یک وبلاگ، هویت‌های متفاوت و متناقضی از خود نشان داد.

به علت تفاوت‌های ذاتی و تبعی جهان مجازی و حقیقی، طبیعی است که هر کس در هر جهان، هویتی مستقل از جهان دیگر داشته باشد؛ همان‌طور که بسیاری از مفاهیم در اینترنت و دنیای واقعی با هم تفاوت دارند و هر کدام در دنیای خود کاملا پذیرفته شده هستند. مثل روزنامه‌نگاری آنلاین یا دانشگاه‌های مجازی که قوانین و شرایط خاص خودشان را دارند؛ اما آن قوانین برای دنیای واقعی مسخره و بلااستفاده است. در مورد هویت هم هر کسی می‌تواند یک هویت مستقل در جهان مجازی و یک هویت مستقل در جهان واقعی داشته باشد.

آنچه این دوگانگی هویت را برای زندگی فرد خطرناک می‌سازد تعارض آن‌ها با اعتقادات و خط مرزهای فکری‌اش است. کسی که در زندگی‌اش رفتارهای منفی تعریف شده‌ای دارد، اگر در وبلاگستان به بهانه‌ی هویت مستقل مجازی، مرتکب آن‌ها بشود، در حقیقت به چندگانگی هویت مبتلا شده است. البته تشخیص چند هویتی کار ساده‌ای نیست و بیش‌تر کسانی که با اینترنت کار کرده‌اند و چند خطی وبلاگ نوشته‌اند رگه‌هایی از آن را در رفتارشان دیده‌اند؛ اما همیشه باید راه‌هایی برای ثابت قدم شدن وجود داشته باشد.

منابع:

- دوجهانی شدن‌ها و آینده هویت‌های هم‌زمان، سعید رضا عاملی، هفته‌نامه- خردنامه همشهری، 1383، شماره 26، مرداد

- واژه‌شناسی، محمد فولادی، دیدار آشنا، اردیبهشت 1382، شماره 35

- فضای مجازی، هویت و جامعه، دونکن تیمس، ترجمه، کامبیز پارتازیان، سایت باشگاه اندیشه

- فرهنگ مجازی و هویت‌های مجازی، نفیسه منوچهری‌راد، سایت باشگاه اندیشه (روزنامه رسالت)